Tuvalu News

TE LAUGA MOTE ASO TUTOKOTASI 2001.


(By the Hon Prime Minister, Faimalaga Luka)

 

Tou Malu te Kovana, mo tou avaga,

Tou Malu te Takitaki Fono o te Palamene mo tou avaga.

Tou Malu te Tokolua o Ulu ote Malo mo tou avaga.

Te Malu o Sui kite Kapineta mo o tou avaga.

Te Malu o Sui kite Palamene mo o tou avaga.

Te Malu o te Pelesitene o te Ekalesia Kelisiano o Tuvalu mo tou avaga.

Te Malu o tino kami,

Te Malu o Tagata mo Fafine.

Te Malu o te atufenua e fakalogologo i te taeao tenei.

 

 

1.             E muamua o faka talofa atu au kite malu o koutou katoa, kae maise te malu o te atufenua i te tafataeao gali tenei.  E fakafetai lasi au mote avanoaga gali tenei mo te fakamanatuga ote lua sefulu tolu tausaga ote tutokotasi o tatou.  E pena foki o faka talofa au ki taugasoa mai tua atu o Tuvalu, konei ko kau fakatasi mo tatou i te fakamanatuga o tou tutokotasi.

 

2.             E fia avatu taku faka toesega mote ikuga ke fakamanatu te tutokotasi o tatou ite aso nei, i loo te po muamua o Oketopa, tela e paku tonu kite asogafua.   Ne pogai, o fai te ikuga tena ona kote manakoga ke fakatasi atu tatou kite fonotaga a Ulu o Malo o fenua kau fakatasi (Commonwealth) i Brisbane i Aositalia ite vaiaso fou.  E talitonu au me masaua ne koulua ite masina o Setema 2000 a Tuvalu, ne kau atu ki te fakapotopotoga tenei, tela ko ia nei kote lima-sefulu-faa o atufenua o kau atu kite fakapotopotoga tenei.  Te fakatasi atu o tatou kite fonotaga tenei, e faka mailoga iei te taimi muamua o Tuvalu ke kau atu kite fonotaga ate fakapotopotoga tenei peela mese sui tumau ote fakapotopotoga.

 

3.             E manako au, mo te taimi nei, ke toe' kilo aka tatou kite tulaga o Tuvalu i loto ote lua-sefulu-tolu o tausaga ko teka atu nei. A tino Tuvalu i so se kogakoga, e tau o fiafia kae fakamatamata mo te tulaga o atiakega ne oko tatou kiei ite vaai taimi tenei. E tonu, ne uke a galuega mafa ne fai, fuifaiga, fakalavelave mo te faaletonu ne fakafegai mo tatou. A mea katoa kona, ko nei foki loa koi fepakipaki mo tatou ite vaitaimi nei.  Kae e ui iei; te loto atufenua o tatou, te puke mau ki tou tuu mo aganuu, mo te nofo fealofani o tatou mo te fai fakatasitasi o tou mea, ne mafai iei ne tatou o folau fakatasi i loto i faigaataga katoa konei.

 

4.             I taku fakatau se mea e tau o fakaaoga te avanoaga tenei, o moli atu te fakafetai lasi ki tino katoa o Tuvalu kola ne fai tusaga, me ne lasi io me ne foliki, i loto ite lua-sefulu-tolu o tausaga ko teka atu nei.

 

5.             E pena foki taku fakafetai lasi ki sui malu o te kapineta, sui kite palamene ite vaitaimi nei, mo laua foki kola ko oti ne malolo atu. 

 

Te malu o kaupule, a fenua takitasi, tino galue a te malo, pisinisi, fakapotopotoga mo tagata mo fafine o te atufenua. Te iloga o Tuvalu e iloa fua i te kau fakatasi o tatou katoa. Tela la, ona kote taaua o tusaga fai o tatou takitokotasi, ko sui atu ne au te Malo o siki atu te fakafetai lasi kia koutou katoa mo te otou fakamaoni, talitonu, mo te loto kufaki ko mafai ei ne tatou o okomai ki se tulaga penei.

 

6.             Te loto tasi, te puke mau ki tuu mo aganu, mo te nofo fealofani e taaua kii, me ne mafai iei ne tatou o fakaaoga fakalei kae atafai a tou mu maukoloa o atiake te olaga lei o tino o tou atufenua.  Kafai e onono taua ki tulaga o nisi fenua i loto ite pasefika i te vaaitaimi nei, e tai faka fanoanoa me isi ne fenua ko seai se tulaga filemu o tino. Tela la, ona ko fakalavelave ko feagai mo latou, ko se saga tonu latou o fai galuega o atiake iei te olaga lei mo te maukoloa o latou. Tenei te ata e se tau ke oko tatou kiei.  E tau o malie kae fakataaua ne tatou te tulaga ote olaga filemu mo te fealofani tenei e nofo iei tatou. Ke puke mau kae ke putiputi ake ne tatou, me tena te iloga taaua o tou atufenua. Auala kola e mafai iei o fakatumau te olaga fealofani; kote faka amanaia ne tatou a tou tulafono, kae ke lototasi tatou o galue ki tapula kola e fakalei iei te olaga filemu i loto i tou atufenua.

 

 

 

7.             Te gasuega ki mua o galuega atiake saukatoa a tatou, e fanake loa i tausaga takitasi.  Te faka lei o auala i luga i te laumua ko Funafuti e fanofano lei, kae e fakatautau me oti ite masina o Apelila 2002.  E aofia i te galuega tenei te toe fakaleiga o te tanuga o uaea o telefoni mo uaea iti, te faitega o te auala faopoopo mo vakalele, mo te toe faka sameniga iei o te feitu ki maatu o te malae vakalele.

 

8.             E fitu mote afa miliona tala te tupe ka fakamaumau mo te galuega atiake tenei.  Tela e tasi o galueaga togi mafa ne panaki mo tou atufenua.  E mailoga foki loa te galuega atiake tenei mai te ukega o nisi polotieki, ona te togi saukatoa e panaki  loa mo tou Malo.  Tela la se ata lei, o fakaasi te mafai ne tatou o fai galuega lasi penei, aunoa mo se fakanaa ki fesoasoani mai tua atu.

 

9.             Te galuega mo te faitega o te ofisa lasi tela ko tai paa leva loa te faitaliga a tatou kiei, kae tela e togigina ne te Malo o Saina Taiwan, i te aofaki e sefulu-tolu miliona tala. Te tulaga koa oko kiei, kooti ne faka salalau ki kamupane fakatutu i Aositalia, Niusila mo Fiiti. Kae te taimi ne faka avanoa mo kamupane kola e fiafia o fai te galuega tenei, e gata i te po sefulu-lima o te masina o Oketopa.  Mai kona ko mafai iei o fai te filifilga kite kamupane tela kafai ne ia te galuega. E faka tautau me ka kamata te galuega i te kamataga o te tausaga fou.

 

10.        Te fakaleiga mo te fakalasiga o te fakaimasaki lasi, Princess Margaret Hospital, te la e togi ne te Malo o Tiapani, e faka tautau ke kamata foki i te kamataga o te tausaga fou.  Te fakafouga o te fakaimasaki, e aofia iei te fakaleiga o mea fai-galuega mo masini katoa, te la ko tau o lei fakafia atu iei te tulaga, i loo ite vai taimi nei.  Mai te galuega atiake tenei, ko tau te tulaga o te tausiga o tino masaki mo te olaga lei o te atufenua o fanake ki luga.  Te tusaga o te Malo, e alatuu atu i te faka tumauga o avanoaga mo te akoakoga o tou tamaliki ki pepa faka tokita, neesi e pela foki mo nisi tofiga manakogina mo te fakaimasaki fou.

 

11.        Te vakamutu fou te la ne faka mealofa mai ne te Malo o Tiapani e fakatautau me ka oko mai ki Tuvalu i te masina o Mati i te tausaga fou. Te faka galuegaaga o te vakamutu fou fakatasi mote Nivaga II, ka fakalei iei te alagaa vaka i vasia o fenua takitasi, e pela foki mo te olo malaga o pasese mo te aveega o kaako. Te lei o fesokotakiga i vasia o fenua ka lei foki iei a atiakega o pisinisi valevale, kae maise iei te faaka teleega o maketi ika i fenua takitasi.

 

12.        Te kamupane ko te Dot TV ko pilipili fua nei o maua te lua tausaga o tena olaga faka pisinisi.  Mai te taimi ne faakatu iei te kamupane tenei ke oko mai nei e lei loa tena tulaga faka pisinisi.  Te tupe saukatoa a Tuvalu ne maua mai te Dot TV e silia atu ite tolu-sefulu miliona tala. 

 

Te lasi o te tupe maua tenei, tela ko ala iei o mafai ne te Malo o fai a galuega atiake lasi e pela mote faka itiiga o fenua i tua atu o Funafuti, e penei foki mote fakaleiga o te auala i luga ite laumua.  Galuega atiake konei ka faka lei iei te tulaga o te olaga o tino nofo i te laumua e pela foki mo fenua takitasi.

 

13.        Te palani a te Dot TV ke fakatau atu o nisi ona fakavae ki tino io me ko (shares) ite maketi i Amelika, ne seki faka taunu ona kote tulaga o te maukoloa i Amelika e seki tokaga malie.  Faapoopo atu iei mote fakalavelave fakamataku tela ne fai ne tino takafiatoa (terorrists) ki fakai o Amelika, New York mo Washington. I te fakatau atu, ka tai tuai atu te fanake vave o te tulaga o te maukoloa o maketi i Amelika.  E mafai foki loa o tai fanaifo, mai mua e toe foki ki se tulaga lei.

 

14.        Ona ko te taaua o te kamupane tenei ki Tuvalu, te Malo ko oti nei ne fakatuu ne ia se komiti ke galue kae iloilo fakalei ne latou te fakateletelega o te kamupane.  E lua tapula taua e fakavae kiei a galuega fai a te komiti. Tasi, ke onono kae ke puipui ne ia a fauutuaga mo manakoga o Tuvalu i te fakatelega o te kamupane.  Lua, ko te taumafai o iloilo ki feitu kola e mafai o fanake kae ke tumau a tusaga tupe maua a Tuvalu mai te Dot TV.

 

15.        Te aofaki o te tupe teu a te Tupe Fakanaa a Falekaupule e nofo nei i te aofaki e sefulu tasi miliona tolu selau afe tala, i te katoaga o tena tausaga muamua, i te fakaotiga o te masina o Mati 2001.  Te pasene tela ne maua ke tufa atu ki fenua takitasi, e silia atu ki i te valu selau afe talaa.

 

16.        E pela loa mote fakanofoga o te tupe tenei, e siki faulu a tusaga o te Pagike Atiake o Asia mo te Malo i tausaga nei, kafai ko faulu ko fanaka te malosi ote tupe tenei i se aofaki faopoopo e faa miliona faa selau afe tala.

 

17.        E atafia ne te Malo te faigata mo te fifi o te fakanofoga (formula) tela ka loto malie kiei a fenua katoa, mo te vaevaega o te pasene maua.  I te fonotaga a te komiti o Tupe Fakanaa a Falekaupule ia Iuni, ne lasi kii te faipatiga ne fai mo te mataupu tenei, kae ne seki maua foki loa se ikuga mo te vaevaega o te pasene.  Tasi o ikuga tela ne loto kiei, ko te komiti ke malaga atu ki fenua takitasi ke mafai ne latou o faipati mo tino o fenua ki te fakanofoga (formula) mo te tufaga o te pasene maua.  Mai tua o te malaga tena, ka isi se fonotaga kafai i te laumua, tela ka kau mai kiei a Ulu Fenua o fenua takitasi, ke fakaiku ne latou te mataupu tenei, ki se vaevaega tela e lei kae lotomalie iei fenua takitasi.

 

18.        Ne kamata o fakagalue te ofisa o Tuvalu ki te Malo Soko (United Nations) i te masina o Iuni i tausaga nei.  Mai te taimi ne kamata iei o galue a tou ofisa tena i te Malo Soko i New York, ko oko loa i te fakafaigofie iei te fesokotakiga a te Malo mo te Malo Soko.  Ko lasi foki nei te maina mote iloa a te Malo ki galuega atiake kesekese a te Malo Soko kola e mafai iei o maua te lei mo Tuvalu.

 

19.        Te fakamoemoega taua o te Malo mo te ofisa o tatou i New York, ko ia tela ka avake neia mataupu taua mo Tuvalu.  E pela mo fakalavelave kola e mafai o pokotia iei Tuvalu mo te taumafaiga tenei e fai nei o fakaseai a tulafono mo puipuiga i vasia o atufenua takitasi (globalisation). E pena foki ki mataupu e autu ki te tai fanake, mataupu taaua ki te puipuiga o fenua foliki mai fakalavelave uke, mo nisi mataupu iei e aoga mo Tuvalu. Ka galue tasi tou ofisa tenei mo nisi fenua kola e pau tou manakoga i mataupu konei, i fono tausaga a te Malo Soko (General Assembly) pela foki mo nisi fono ake a ia.

 

20.        Te fakalavelave tela ne fakatupu ne tino takafiatoa (terrorists) kite Malo o Amelika, ko la ne mate iei a tino e silia atu i te fitu afe. 

A te Malo ko oti ne fakaasi tena tulaga o teke ne ia a vaega faifaiga konei.  Ko oti foki ne ave te tusi a te Malo faka mafanafana kite Malo o Amelika mo te fakalavelave tena.   A te Malo ka galue fakatasi mo te Malo Soko, auala atu i tou ofisa i New York, o fesoasoani i sose mea e mafai o fai ne tatou, ko te mea ke mafai o fakasala a tino takafiatoa konei ne fakatupu ne latou te fakalavelave tenei.  Mai tafa iei, te Malo e toka foki o kau atu ki sose ikuga mo galuega e manakogina ki te fakagataaga o vaega fakalavelave konei e fai ne tino takafiatoa ite lalolagi.

 

 

 

21.        I lua tausaga ko teka atu nei, ne fanake ki se tulaga lei te maukoloa o tou atufenua, e auala mai i sene maua ite lei o tulaga ote Tupe Fakanaa, tulaga o laisene o vaka faika, e pena foki mo tulaga o tupe maua mai ite Dot TV.  Mai te kiloga a te Malo mo tausaga mai mua nei, e talitonu me ka se tumau te lei tenei, ona ko tulaga o te maukoloa i tua atu o Tuvalu e fanaifo.

 

22.        Mai i te iloiloga ki tulaga o maketi o te lalolagi, kae maise iei te maketi o Amelika, tela ne seki lei foki loa, mai mua o te tupuga o te fakalavelave tela ne tupu i New York, ko na faigata atu nei o iloa tonu te tulaga mo te pokotiaga o te maketi, tela la e mafai o talave i se taimi leva te toe fanake o lei te tulaga o maketi ite lalolagi.

 

23.        Talu mai te kamataga o te Malo o Tuvalu a te Faakatauga Sene a te Malo (National Budget), e masani sale loa o fakatautau kite aofaki o sene e fakatautau ke maua ite tausaga, (Revenue). Kae e se fakatautau kite aofaki o sene e manakogina ke fakaaoga (Expenditure).  Te Malo tenei ko kamata o fakatoka te Fakatauga Sene mo te tausaga fou, kae ona te tulaga o maketi i tua atu e oloifo, mo fakalavelave uke ko nei e tupu, e mafai tatou o oko kise tulaga o tai fakatiititi te aofaki o sene ka fakamaumau mo te tausaga fou.

 

24.        Te Malo ko oti foki ne filifili ne ia te fakatomuaga mo te Faakatauga Sene mo te tausaga fou tela ka fakamuna penei;

 

"Te Faaka Fealofaniga o Akauni mo te Faaka Soasoa Fakalei". (Financial Reconciliation and Coordination).  Te manatu e fakavae iei te fakamunaga tenei, ko te mea ke fakataaua te tinaaga katoa o kaitalafu a te Malo, mo te fakagataaga o te faka maumauga o sene ki galuega mo togi o mea kola e se lasi te aoga mo te taaua.  I tafa iei, e tau ko sene fakamaumau a tatou ke nofo i te tulaga tela e tau mo te tulaga o te maukoloa o tatou.  

 

25.   E tumau te fakataaua ne te Malo a akoakoga.  A te polokalame o akoakoga tela e igoa kite "Education for Life (EFL)", tela ko silia atu i te sefulu tausaga te fakateleega, e fakatautau me kooko kite taimi e tau iei o toe iloilo.  Te Minisituli o Akoga, Tafaoga mo Tuu mo Aganu, ka kamata ne ia te galuega tenei, kite faiga o se fonotaga tela ka aofia iei a faiakoga, tino galuega a te Malo, komiti o Akoga, Pule Fenua, mo matua.  Te fonotaga e fakatautau o fai i te fakaotiga o te tausaga nei.

 

26.   E taaua te fonotaga tenei, ona ko ana ikuga ka fakaaoga ne te Matagaluega o Akoga i te toe faakalei mo te fuliga o polokalame o akoakoga ke mafai o lei atu kae ke fanake te tulaga o akoakoga i loto i Tuvalu.  Te taumafaiga tenei e fakatautau me ka fakasaga o onono ki fakalavelave konei e tupu nei ite fakatelega o akoga lasaga muamua, Motufoua, e pela foki mo akoga fakamasani e aofia iei Amatuku.

 

27.    Te toe lauga o tino ne fai i te tausaga 1991, tela te Malo ko fakatoka nei ke toe fai te lauga o tino o te atufenua ite po 17 o Novema 2002.  Te lauga o tino se galuega taaua, ko te mea ke mafai o iloa tulaga ote nofonofoga, maukoloa mo olaga o tino ote atufenua. Ko mafai iei ne te Malo o fai ne fakanofoga tau mo galuega kola e mafai iei o maua se lei mo laua kola e manakogina malosi se fesoasoani kiei.

 

28:    Tasi o mea taaua tela e fakatautau ke fakataunu mai mua o te fakaotiga o te tausaga, ko te faiga o te fakaasiga o manatu o tino o te atufenua, io me kote 'Referendum'. 

          A te galuega tenei ne pogai mai ite tasi o mataupu tauave, tela kooti ne avake saale iloto ite Fale o Palamene.  Te fakaasiga o manatu tenei ka fai, ko te mea ke iloa tonu me tefea te vaega o Malo faka Pelesitene (Republic) e manako kiei te tokoukega.

 

29.   Te sua mea taaua tela kafai ite tausaga fou, ko te faiga o te palota mo sui kite Palamene, tela e fakatautau me ke fai i te masina o Aokuso i te tausaga fou.  A galuega mote fakatokaaga o igoa o tino kola e mafai o palota i fenua takitasi ka kamata i te kamataga o te tausaga fou.

 

30.        Tou Malu te Kovana, Te malu o te Takitakifono ote Palamene, Sui Malu o te Palamene, Te atufenua e fakalogologo, Fafine mo Tagata.

 

31.        Ke fakaoti taku lauga, mo te fakamasauaaga kia tatou katoa, me tiga e foliki tou atufenua, a tatou e mafai o pokotia fua i fakalavelave mo mea tupu i tua atu o Tuvalu.  Tela la e taaua ke fakaetete kae fakatokatoka mo mea tupu, ke fakaaoga fakalei tou maukoloa, kae tafasili iei te fakaogaaga o tou sene. Te Malo i tena tiute fai, e tau o fakatumau ne ia a galuega kola e taaua mo te olaga lei o tino o te atufenua.  Tela la ke toka tatou me isi ne taimi ko tau mo tatou o fakatiititi, kae ke faka tele tou atufenua i tulaga o te atiakega tela e mafai o fakatumau mo tausaga e uke.

 

32.        E fia fakamasaua atu ki tino katoa o tou atufenua me e taaua ke fakatumau kae ke puke mau tatou ki tou tuu mo aganu, ke fakataaua kae ke malosi tatou ki mea fai a tou fenua, e pena foki te fakataaua ne tatou te nofo fealofani mo te filemu mo te lei o tatou katoa.

 

33.        E fakamaalo atu kae ke manuia a faigaa mea mo te fakamanuiaaga o te lua sefulu tolu Tausaga tutokotasi o tatou. Fakafetai Lasi.

 

 

Tuvalu Mo Te Atua.

 



News Headlines

Tuvalu Online Home